دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە باڵاکانی تورکیا لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی) کە ناوەندەکەی لە سلێمانییە دوای نزیکەی ١٠ ساڵ، دەرگایەکی نوێ لەبەردەم پەیوەندییە دووقۆڵییەکان، هاوکێشەی سیاسیی هەرێمی کوردستان و ململانێی هەرێمیدا واڵا دەکات؛ هەنگاوێک کە لە ڕووی هەلومەرجی سیاسییەوە لە وەرچەرخانێکی هەستیاردا دێتە ئاراوە.
ئەم کرانەوە گرنگەی سیاسەتی ئەنقەرە بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان، تەنیا بەرهەمی لێکەوتە ئەرێنییەکانی پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" نییە لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ لایەنە کوردییەکانی ناوچەکەدا، بەڵکو پەیوەستە بە لێکەوتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێرانەوە؛ بەتایبەت لە کاتێکدا ئەو ئەکتەرە عێراقییانەی لە تارانەوە نزیکن، ناچارن هاوسەنگییەکی نوێ لە سیاسەتی دەرەوەیاندا دابڕێژنەوە.
دروستکردنی پەیوەندییەکی هاوتەریب و تۆکمە لەگەڵ هەردوو حزبی دەسەڵاتداری سێ دەیەی ڕابردووی هەرێمی کوردستان—پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) لە هەولێر و یەکێتی لە سلێمانی—چەندین دەرفەتی ستراتیژی بۆ ئەنقەرە دەڕەخسێنێت؛ لەوانە: فراوانکردنی هەژموونی جیۆپۆلەتیکی خۆی بەسەر تەواوی هەرێمی کوردستاندا، پەرەپێدانی وەبەرهێنان و هاوبەشییە بازرگانییەکان بەتایبەت لە کەرتی وزەدا، پاراستنی تەواوەتیی ئاسایشی سنوورە باشوورییەکانی و بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە ململانێی هەژموونی هەرێمیدا لەگەڵ ئێران.
بۆچی تێڕوانینی پارتی-تەوەر گۆڕانی بەسەردا هات؟
پرسی بەرەنگاربوونەوەی پەکەکە وەک دیاریکەری سەرەکیی سیاسەتی ئەنقەرە بەرامبەر هەرێمی کوردستان، لە هەمان کاتدا ئەو فاکتەرە سەرەکییە بووە کە ساڵانێکی زۆر، بەگوێرەی هەڵوێستی حزبە کوردییەکان، ئاراستە و سنووری پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نەخشاندووە. ئەنقەرە لە هەولێر و دهۆک کە لەژێر کۆنترۆڵی پارتیدان، بە بنکە سەربازییەکانی و ئۆپەراسیۆنە مەیدانییەکانی لە چوارچێوەی لێدانی پەکەکەدا، هاوئاهەنگییەکی بەرچاوی لەگەڵ ئەو حزبە بە ڕابەرایەتیی بنەماڵەی بارزانی بەدەستهێنا. هاوکات بە پاساوی ئازادیی جووڵەی پەکەکە لە دەڤەری سلێمانی، پەیوەندییەکانی لەگەڵ یەکێتی بە سەرۆکایەتیی بنەماڵەی تاڵەبانی تووشی زنجیرەیەک قەیرانی دیپلۆماسی بووبووەوە.
بڕیاری پەکەکە بۆ خۆهەڵوەشاندنەوە و دانانی چەک لە چوارچێوەی پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر"دا، بۆ ئەنقەرە تەنیا پرسێکی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکو ئاراستەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ لایەنە کوردییەکانی عێراق بەرەو قۆناغێکی ئەرێنی برد. جیا لە ڕۆڵی پارتی وەک یەکێک لە نێوەندگیرە سەرەکییەکانی پرۆسەکە، میوانداریکردنی یەکێتی لە تەممووزی ساڵی ڕابردوودا لە سلێمانی بۆ پرۆسەی چەکدانانی گرووپێکی سەر بە پەکەکە، جێگەی سەرنج بوو. لە بەرامبەر ئەم هەنگاوەدا، هەڵگرتنی گەمارۆی ئاسمانیی ئەنقەرە لەسەر فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سلێمانی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ـدا، کە پێشتر بە بیانووی بوونی پەکەکە لە شارەکە سەپێندرابوو، وەک کەمبوونەوەی بایەخ و بەرەو چارەسەربوونی بنەڕەتیی ئەو پرسە لێکدرایەوە کە ساڵانێک ململانێ و گرژیی لە نێوان هەردوولادا خوڵقاندبوو.
پەرەسەندنێکی دیکە کە کەشوهەوای پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە و سلێمانی ئەرێنی کرد، لێکەوتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێران بوو کە لە مانگی شوباتدا سەریهەڵدا. هەرچەندە لە کۆتایی جەنگەکەدا ئامانجە لەمێژینەکانی واشنتن بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئێران بەدی نەهاتن، بەڵام بێلایەنیی ئەنقەرە لە جەنگەکەدا، ڕۆڵی وەک نێوەندگیر بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە و هەڵکشانی هەژموونی هەرێمیی تورکیا، هانی لایەنە عێراقییەکانی نزیک لە ئێرانی دا بەدوای هاوسەنگییەکی نوێدا بگەڕێن. وەک چۆن بەشێک لە گرووپە شیعییەکانی عێراق کە ڕۆژگارێک دژایەتیی بنکە سەربازییەکانی تورکیایان دەکرد، ئێستا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەنقەرە چڕتر کردووەتەوە؛ بە هەمان شێوە پەیامە دۆستانەکانی یەکێتی بۆ تورکیا، پشتیوانیکردنی لە پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" و هەنگاوەکانی بەرەو ئاساییکردنەوە، دەچنە هەمان چوارچێوەوە. فاکتەرێکی دیکەی گرنگ کە هۆکار بوو بۆ ئەم لێک نزیکبوونەوەیە، پشتیوانیکردنی یەکێتی بوو لە هەڵبژاردنی محەممەد سەمعان ئاغا، سەرۆکی بەرەی تورکمانیی عێراق کە لە ئەنقەرەوە نزیکە، بۆ پۆستی پارێزگاری کەرکووک بە شێوازی دەستاودەستکردن (خولی).
ئاساییکردنەوە لە هێڵی ئەنقەرە - سلێمانی و قۆناغی لێکترازانی نێوان پارتی و یەکێتی
کۆبوونەوەی ئانڵ بۆرا ئینان، باڵیۆزی تورکیا لە بەغدا، لەگەڵ قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان و بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتی لە ٤ـی حوزەیراندا لە هەولێر، بووە هێمایەکی وەرچەرخان لە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە و یەکێتی. ئەم دیدارە وەک سڕینەوەی ئەو وێنە نەرێنییە لێکدرایەوە کە لە ئەنقەرە بەرامبەر سەرۆکی یەکێتی دروست ببوو؛ هەروەها وەک یەکەم دەرکەوتنی فەرمیی بافڵ تاڵەبانی لە دوای چەندین ساڵ لە چوارچێوەی وێنەیەکی پرۆتۆکۆلیدا لەگەڵ دیپلۆماتکارێکی باڵای تورک تۆمار کرا.
بەدوای ئەوەشدا، سەردانی ئیبراهیم کاڵن، سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی نیشتمانیی تورکیا (میت) لە ١ـی تەممووز بۆ سلێمانی و کۆبوونەوەی لەگەڵ بافڵ تاڵەبانی و قوباد تاڵەبانی، هاوکات دیداری هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا لەگەڵ قوباد تاڵەبانی لە ٣ـی تەممووز لە ئەنقەرە، ئاماژەی ڕوون بوون بۆ چوونە نێو قۆناغێک کە تێیدا جموجۆڵە دیپلۆماسییەکان، هاوشێوەی هێڵی ئەنقەرە - هەولێر، لەسەر هێڵی ئەنقەرە - سلێمانیش چالاک ببنەوە. ئەم پەرەسەندنانە ئەوەیان سەلماند کە قۆناغی بونیادنانەوەی متمانەی نێوان تورکیا و یەکێتی سەرکەوتوو بووە و دەرگای قۆناغی هاوئاهەنگیی سیاسی لە نێوانیاندا بە تەواوی کراوەتەوە.
بەڵام لە کاتێکدا تورکیا لە سیاسەتی خۆیدا بەرامبەر هەرێمی کوردستان دەستی کردووە بە فرەلایەنکردنی تێڕوانینە پارتی-تەوەرەکەی کە بۆ نزیکەی یەک دەیە زاڵ بوو؛ ناکۆکییەکانی نێوان پارتی و یەکێتی لە دانوستانەکانی پێکهێنانی کابینەی نوێی حکوومەتدا کە نزیکەی ٢٠ مانگە درێژەی هەیە قووڵتر دەبنەوە و پرسی دووئیدارەییش سەرلەنوێ دەبێتەوە ڕۆژەڤ.
لە هەلومەرجێکدا کە پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" تەنانەت بەستەڵەکی پەیوەندییەکانی نێوان پارتی و هەسەدەی (باڵی سووریای پەکەکە) تاواندەوە و ڕێگەی خۆش کرد مەزڵووم عەبدی چەندین جار لە هەولێر پێشوازیی لێ بکرێت، قووڵبوونەوەی ململانێی نێوان دوو هێزی دەسەڵاتدار (پارتی و یەکێتی) لە کێبڕکێیەکی مێژوویی و پێکهاتەیی بۆ دەسەڵات سەرچاوە دەگرێت.
لەم سۆنگەیەوە، دروستکردنی هاوپەیمانێتی لەلایەن یەکێتییەوە لەگەڵ جووڵانەوەی نەوەی نوێ لە سلێمانی و بەدەستهێنانی ٣٨ کورسی لە بەرامبەر ٣٩ کورسیی پارتیدا لە پەرلەمان، پێگەی یەکێتیی بەهێزتر کرد بۆ ڕەتکردنەوەی حکوومەتێکی زۆرینەی پارتی و داواکردنی مۆدێلی بەڕێوەبردنی پەنجا بە پەنجا (٥٠ بە ٥٠) لە هەرێمی کوردستاندا، هاوشێوەی سەردەمی جەلال تاڵەبانی، سەرکردە و دامەزرێنەری یەکێتی. فراوانبوونی کەلێنی نێوان پارتی و یەکێتی و شکستی پێکهێنانی کابینەی نوێ دوای چەندین مانگ، هەم لە ڕووی پرۆسەی دیموکراسییەوە دیمەنێکی نەرێنی دروست کردووە، هەمیش لە بەردەم سیاسەتێکی گشتگیری تورکیا بەرامبەر هەرێمی کوردستان بووەتە ئاستەنگێکی سەرەکی.
نزیکبوونەوەی هێڵی ئەنقەرە - هەولێر - سلێمانی
بەردەوامیی گرژییەکانی پەیوەندیی نێوان یەکێتی و وڵاتێکی وەک تورکیا کە ئەندامێکی کاریگەری ناتۆیە، دەروازەیەکە بەرەو ڕۆژئاوا و ناوەندێکی سەرەکیی ترانزێتی وزەیە، بووبووە هۆی گۆشەگیربوونی سلێمانی لە هاوکێشە سیاسی و ئابوورییەکانی ناوچەکەدا. بە هەمان شێوە، ئەو کەلێنەی لە سیاسەتی ئەنقەرەدا بەرامبەر هەرێمی کوردستان دروست ببوو، بۆ چەندین ساڵ ڕێگر بوو لە بەردەم هەنگاوەکانی تورکیا بۆ فراوانکردنی هەژموونی هەرێمیی خۆی.
لە دۆخی ئێستادا، ئەو ئاساییکردنەوەیەی لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە و سلێمانیدا هاتووەتە کایەوە، جیا لەو دوو لایەنە، بێگومان قۆناغێکی نوێش لەبەردەم هەولێردا واڵا دەکات. لە کاتێکدا پارتی پەیوەندییە تایبەتەکانی لەگەڵ تورکیا وەک کارتێکی بەهێز لە سیاسەتی ناوخۆ بۆ کێبڕکێ لەگەڵ یەکێتی و بەرەنگاربوونەوەی پەکەکە بەکاردەهێنا، ئەم لێکتێگەیشتنە لە پەیوەندییە ئابوورییەکانیشدا ڕەنگی دابووەوە و لە هەمان کاتدا فاکتەرێک بوو بۆ نزیکبوونەوەی تورکمانی هەرێمی کوردستان لە پارتی.
لەلایەکی دیکەوە، پەیوەندییە پتەوەکانی سەرکردەکانی تورکیا لەگەڵ بەرپرسانی باڵای پارتی و لە سەرووی هەمووشیانەوە نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەمیشە جێگەی بایەخ بووە، بە جۆرێک کە لە نێوان ئەنقەرە و هەولێردا دیدگای هاوبەش لە ئاست پرسە هەرێمییەکاندا گەڵاڵە کراوە. هەنگاوە خێراکانی ئاساییکردنەوە و پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوان یەکێتی و ئەنقەرە، هەرچەندە کۆتایی بە قۆرخکاریی پارتی لە پەیوەندی لەگەڵ تورکیادا دەهێنێت، بەڵام چاوەڕوان ناکرێت کار بکاتە سەر هاوبەشییە ستراتیژی و لەمێژینەکانی نێوان ئەنقەرە و هەولێر.
پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی گشتگیر و هەمەلایەنە لەلایەن ئەنقەرەوە بەرامبەر هەرێمی کوردستان و گفتوگۆ لەگەڵ سەرجەم لایەنەکاندا، ڕەنگدانەوەی ئەرێنیی لەسەر سەقامگیریی ناوخۆ، ئاسایشی هەرێمی کوردستان و هێنانەدیی سازان لە نێوان پارتی و یەکێتیدا دەبێت. لەم سۆنگەیەوە، داڕشتنی پەیوەندییەکی هاوسەنگ لەگەڵ هەردوو حزبە دەسەڵاتدارەکەی هەرێم، سەرباری ئەوەی پانتایی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا بەرامبەر هەرێمی کوردستان بەرفراوانتر دەکات، هاوکات دەتوانێت دەرفەتێک بێت بۆ چارەسەرکردنی بنبەستی پێکهێنانی حکوومەت لە نێوان هەولێر و سلێمانی و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بژاردەی دووئیدارەیی.
دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییە سەرکەوتووەکانی تورکیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە دۆسیەکانی ڕووسیا - ئۆکراینا، ئەمریکا - ئێران و پرسی فەلەستیندا، دەریدەخەن کە ئەنقەرە دەتوانێت هەمان دەستپێشخەری بۆ دراوسێ نزیکەکەی کە هەرێمی کوردستانە بخاتە گەڕ. سەرنەکەوتنی پارتی و یەکێتی لە چارەسەرکردنی قەیرانی حکوومەت تەنانەت لە دوای جەنگی ١٢ ڕۆژە و ئەو شەڕەی لە مانگی شوباتدا ڕوویدا، نیشانەی ئەوەیە کە ناکۆکییەکان چەندە ڕیشەیی و ئاڵۆزن. بەڵام هەروەک چۆن لایەنە کوردییەکانی عێراق بوونە بەشێک لە پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر"، تورکیاش وەک هێزێکی هەرێمیی جێی متمانە، دەتوانێت ڕۆڵێکی بنیاتنەر لە دروستکردنی تەبایی، سەقامگیری و بوژانەوەی ئابووری لە هەرێمی کوردستاندا بگێڕێت.
هاوتەریب لەگەڵ ڕۆحی ئەم قۆناغە نوێیەی نێوان تورکیا و هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی تەوەری ئەنقەرە - هەولێر - سلێمانیدا، پێویستە هەنگاوە ئەرێنییەکان تەنیا لە چوارچێوەی دیدارە دیپلۆماسییەکاندا قەتیس نەبن، بەڵکو وەبەرهێنانی بازرگانی، پەرەپێدانی ئابووری بەتایبەت لە هەناردەکردنی سامانی دەوڵەمەندی ژێرزەویی دەڤەری سلێمانی و بەهێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکانیش لەخۆ بگرن.
تەبایی نێوان دوو حزبە سەرەکییەکەی هەرێمی کوردستان و چەسپاندنی ئاسایشی ناوچەکە، هاوکات لەگەڵ ئەوەی لە بەرژەوەندیی پارتی، یەکێتی و خەڵکی هەرێمی کوردستاندایە، خزمەت بە تورکیاش دەکات لە بوارەکانی ئاسایشی وزە، هاوبەشیی ئابووری، دروستکردنی متمانەی سیاسی، دەستەبەرکردنی تەواوەتیی ئاسایشی سنوورە باشوورییەکانی و هەماهەنگیی تۆکمەتر لە پرۆسەی چەکدانانی پەکەکەدا کە قۆناغێکی چارەنووسسازی پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر"ە.
سیاسەتی ئەنقەرە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری هەرێمی بەدوور لە دەستێوەردانی دەرەکی لە قەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا—هاوشێوەی ئەوەی لە جەنگی ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێراندا دەرکەوت—دەکرێت نەک تەنیا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان پارتی و یەکێتی، بەڵکو بۆ مامەڵەیەکی بنیاتنەرانە لەگەڵ پرسە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان هەولێر و بەغداشدا دەرفەتی نوێ بخوڵقێنێت. بە لەبەرچاوگرتنی پێگەی ستراتیژیی تورکیا لە هەرێمی کوردستان و هەڵکشانی هەژموونی ئابووری، سیاسی و دیپلۆماسیی ئەو وڵاتە لە سەرتاسەری عێراقدا، ئەم هاوکێشەیە دەبێتە فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە لە ململانێی هەژموونی هەرێمیدا لەگەڵ ئێرانیشدا.
