ئەو ستراتیژە ئەمنییەی تورکیا لە ساڵانی ڕابردوودا پەرەی پێداوە، پرسی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری لە بابەتێکی ئەمنیی سنووردار لە چوارچێوەی سنوورە نیشتمانییەکاندا دەرهێناوە و کردوویەتییە چوارچێوەیەکی ستراتیژیی گشتگیر، کە تاوەکو سەرلەنوێ داڕشتنەوەی نەزمی هەرێمی درێژ دەبێتەوە. ئامانجی "تورکیای بێ تیرۆر" کە لە چەقی ئەم ڕوانگەیەدایە، ئەمڕۆ لە ڕێگەی دیدگای "ناوچەیەکی بێ تیرۆر"ـەوە ڕەهەندێکی بەرفراوانتری وەرگرتووە. ئەو هەوڵە سەربازی، دیپلۆماسی و سیاسییانەی لەو هێڵەدا دراون کە لە باکووری عێراقەوە تاوەکو باکووری سووریا درێژ دەبێتەوە، بە شێوەیەکی سیستەماتیک مەودای مانۆڕ و جووڵەی پەکەکەیان بەرتەسک کردووەتەوە و بوونە یەکێک لە داینەمۆ سەرەکییەکان کە بڕیاری خۆهەڵوەشاندنەوە و چەکدانانی ئەو ڕێکخراوەیان هێنایە ڕۆژەڤەوە. ئەم پێشهاتە، لە ڕووی پیشاندانی ئەو قۆناغە نوێیەی کە توانای ئەمنیی ئەنقەرە پێی گەیشتووە، خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی پێکدەهێنێت.
تێڕوانینی “ناوچەیەکی بێ تیرۆر”، لەسەر ئەو دیدە بنیات نراوە کە بوونی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە ئەودیو سنوورەکانەوە، ڕاستەوخۆ دیاریکەری دۆخی ئاسایشی نیشتمانی و ناوخۆیی تورکیایە. لە ڕابردوودا بۆشاییی دەسەڵات لە عێراق و سووریادا، لە ڕووی مەشق، لۆجستی، دابینکردنی دارایی و چەکدارەوە مەودایەکی فراوانی جووڵەی بۆ پەکەکە فەراهەم کردبوو. تورکیا بە مەبەستی گۆڕینی ئەم هاوکێشەیە، لە باکووری عێراقدا ناوچەی ئەمنیی بەردەوامی دروست کرد و لەسەر هێڵی سنووریش تەلارسازییەکی ئەمنیی فرەڕەهەند و قووڵی چەسپاند؛ بەمەش توانای مانۆڕی ڕێکخراوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو سنووردار کرد و بەردەوامیی درێژخایەنی ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستییە لە ڕووی سەربازییەوە تووشی داخورانێکی قورس بوو.
لە هێنانەدیی ئەم وەرچەرخانەدا، ئەو پێشکەوتنە تەکنەلۆژییانەی لە پیشەسازیی بەرگریدا تۆمار کران ڕۆڵێکی بنەڕەتییان گێڕا. بەتایبەت ئەو توانستە ئۆپەراسیۆنییەی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان (درۆنە چاودێری و هێرشبەرەکان) پێی گەیشتن، تا ئاستێکی زۆر توانای پەکەکەی بۆ خۆحەشاردان لە ناوچە شاخاوییەکان، جووڵەکردن و چالاکییەکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردن ئیفلیج کرد. بەهۆی چاودێریی ئاسمانیی بەردەوام، دیاریکردنی دەستبەجێی ئامانجەکان و ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی خاڵبەخاڵ، ستراتیژی تەقلیدیی گەریلایی پەکەکە کاراییی خۆی لەدەست دا. بەئامانجگرتنی کادیرانی سەرکردایەتی لە ئەودیوی سنوور، پچڕاندنی هێڵە لۆجستییەکان و هێشتنەوەی بەردەوامی چەکدارەکان لەژێر گوشاردا، پەکەکەی لە ڕووی سەربازییەوە گەیاندە بنبەستێکی وا کە بەردەوامبوون تێیدا مەحاڵ بێت. لەبەر ئەم هۆکارە، بڕیاری خۆهەڵوەشاندنەوە و دانانی چەکی ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستییە، دەرئەنجامی ئەو باڵادەستییە تەکنەلۆژییەشە کە تورکیا لە بواری پیشەسازیی سەربازیدا بەدەستی هێناوە.
تەلارسازیی ئەمنیی ناوچەیەکی بێ تیرۆر
ئەو هاوسەنگییە ئەمنییەی لە گۆڕەپانی عێراقدا هاتە کایەوە، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پێشهاتەکانی سووریاش دروست کرد. هەسەدە/یەپەگە (باڵی سووریای پەکەکە) بۆ ماوەیەکی درێژ لە سایەی ئەو چەترە نێودەوڵەتییەی کە هەلومەرجی ناوچەکە بۆی ڕەخساندبوو، بەردەوام بوو لە هەوڵەکانی بۆ چەسپاندنی پێکهاتەیەکی سەربازی و کارگێڕیی خۆبەڕێوەبەر. بەڵام ئۆپەراسیۆنەکانی ئەودیو سنووری تورکیا، گوشارە دیپلۆماسییەکان و ئەو ڕوانگەیەی کە یەکپارچەیی خاکی سووریا بە بنەما وەردەگرێت، داهاتووی ئەم پێکهاتەیەی سەرلەنوێ داڕشتەوە؛ بەجۆرێک کە ئامانجی دەسەڵاتدارانی سووریا بۆ سەپاندنەوەی سەروەریی دەوڵەت و ئەولەویاتی ئەمنیی تورکیا بۆ هەڵوەشاندنەوەی باڵە چەکدارەکانی سەر بە پەکەکە، لە خاڵێکی هاوبەشدا یەکیان گرتەوە.
لەم چوارچێوەیەدا، تێکەڵبوونی هەسەدە بە دەوڵەتی ناوەندیی سووریا لە ئەگەرێکەوە گۆڕا بۆ وەرچەرخانێکی دامەزراوەیی. لە مانگی ئابی ٢٠٢٦ـدا، هەسەدە بە فەرمی هەڵوەشاندنەوەی خۆی وەک هێزێکی چەکداری سەربەخۆ ڕاگەیاند، و پێکهاتە سەربازییەکانی لەژێر چەتری وەزارەتی بەرگریی سووریادا خرانە نێو سوپای ناوەندییەوە؛ بەمەش لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریادا کۆتایی بە بوونی هێزی چەکداری دەرەوەی دەوڵەت هێنرا، کە ئەمەش وەک تێپەڕاندنی بەربەستێکی گرنگ لەقەڵەم درا. بەدوای ئەم تێکەڵبوونەشدا، دەستنیشانکردنی مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی گشتیی پێشووی هەسەدە وەک ڕاوێژکاری سەرۆککۆمار لەلایەن ئەحمەد شەرع، سەرۆککۆماری سووریاوە، بووە پێشهاتێکی جێی سەرنج کە گواستنەوەی سەرکردایەتیی ئەو پێکهاتەیەی لە هێزێکی چەکدارییەوە بۆ نێو دامەزراوەکانی دەوڵەت نیشان دا. لە دۆخی ئێستادا هەسەدە کۆتایی بە خۆبەڕێوەبەریی سەربازیی خۆی هێناوە و لە ڕێگەی تێکەڵبوونی دامەزراوەیی لەگەڵ دامودەزگاکانی دەوڵەتی سووریادا، ڕووی لە بەردەوامیدان بە نوێنەرایەتییە سیاسی و کارگێڕییەکەی کردووە.
ئەم وەرچەرخانەی لە سووریادا ڕوویدا ئەوە دەردەخات کە دیدگای "ناوچەیەکی بێ تیرۆر" تەنیا پشت بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی نابەستێت؛ بەڵکو ئامانجەکە کۆتاییهێنانە بە کاریگەریی هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت لەسەر هێڵی سنوور و هاوکات بنیاتنانی نەزمێکی ئەمنیی نوێیە لەسەر بنەمای یەکپارچەیی خاکی عێراق و سووریا. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، سیاسەتە ئەمنییەکان و پرۆسە دیپلۆماسییەکان بوونەتە دوو کۆڵەکەی سەرەکی و تەواوکەری یەکتر.
دیپلۆماسی، سەقامگیریی هەرێمی و پارادایمی نوێ
بەردەوامیی دیدگای "ناوچەیەکی بێ تیرۆر"، بەستراوەتەوە بە بەڕێوەبردنی هاوتەریبی ڕێکارە سەربازییەکان لەگەڵ دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکاندا. ئەو دیپلۆماسییە فرەڕەهەندەی تورکیا لەم دواییانەدا لەگەڵ ئەمریکا، ڕووسیا، عێراق و سووریادا پەیڕەوی کردووە، توانای ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی بۆ قۆستنەوەی قەیرانە هەرێمییەکان بەرتەسک کردووەتەوە. بەتایبەت ئەو شڵەژانە جیۆپۆلەتیکییەی لە کاتی جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێراندا سەریهەڵدا، ئەگەری چالاکبوونەوەی گرووپە بەوەکالەتەکان و دروستبوونی بۆشاییی دەسەڵاتی هێنایە ئاراوە. ئەم دۆخە کە دەرفەتی نوێی بۆ پەکەکە و پێکهاتە پەیوەندیدارەکانی لەخۆ گرتبوو، لە ڕێگەی هەنگاوە دیپلۆماسییە پێشوەختەکانی تورکیاوە ئاراستەکەی پێچەوانە کرایەوە.
لەو ماوەیەدا پێشهاتەکانی گۆڕەپانی ئێرانیش ڕەهەندی هەرێمیی سیاسەتی "ناوچەیەکی بێ تیرۆر"یان زیاتر دەرخست. لە ٢٢ـی شوباتی ٢٠٢٦ـدا، حزبە کوردییەکانی ئێران وەک پژاک، پاک، حدکا، سازمانی خەبات و کۆمەڵە، لەژێر ناوی "هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران"دا بەرەیەکی هاوبەشیان پێکهێنا. ئەو هەوڵانەی بۆ قۆستنەوەی کەشوهەوای جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێران بە ئاراستەی دروستکردنی جووڵەیەکی چەکداریی نوێ لە ناوخۆی ئێراندا دەدران، دەکرا کاریگەریی نەرێنییان لەسەر پرۆسەی چەکدانان و تێکەڵبوونەوە لە عێراق و سووریادا هەبێت. لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاش سەبارەت بە پڕچەککردنی ئەو لایەنانە، ئەم مەترسییانەی زیاتر زەق کردەوە.
لە بەرامبەردا، تورکیا لە پەیوەندییە دیپلۆماسییە چڕەکانیدا جەختی لەوە کردەوە کە قووڵبوونەوەی ناسەقامگیریی ناوچەکە مەودای نوێ بۆ ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان دەکاتەوە؛ هەربۆیە دەستپێشخەریی دیپلۆماسیی خستەگەڕ بۆ ڕەتکردنەوەی هەر سیناریۆیەکی پێکدادان کە ناوەندەکەی ئێران بێت. بەم هەنگاوە هەوڵ درا ڕێگری لەوە بکرێت پێشهاتەکانی ئێران ببنە هۆی شەپۆلێکی نوێی ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا کە پرۆسەی چەکدانانی پەکەکە و باڵەکانی پەک پێبخات؛ هاوکات زەمینەیەکی دیپلۆماسیی گرنگیش بۆ پاراستنی دیدگای "ناوچەیەکی بێ تیرۆر" فەراهەم کرا.
لە "ناوچەیەکی بێ تیرۆر"ەوە بەرەو پارادایمێکی نوێی هەرێمی
لە هەڵسەنگاندنی پێشهاتە هەرێمییەکاندا، پێویستە ستراتیژی ئەمنیی ئیسرائیلیش لەبەرچاو بگیرێت. دوای ئۆپەراسیۆنی "تۆفانی ئەقسا" لە ٧ـی ئۆکتۆبەردا، کۆمەڵکوژی و جینۆساید لە کەرتی غەززە و لێکەوتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێران، تەلارسازیی ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان سەرلەنوێ خستەوە بەر گەنگەشە. ئەو خوێندنەوانەی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیل ساڵانێکی زۆرە دروستبوونی نەزمێکی هەرێمیی بەهێز و سەقامگیر لەلایەن وڵاتانی دەوروبەریەوە بە مەترسی بۆ سەر دیدگای ئەمنیی خۆی دەزانێت، بایەخی ستراتیژیی پارچەپارچەبوون و ناسەقامگیریی درێژخایەنی ناوچەکە زیاتر دەکەن. ئەو ژینگە پڕ لە ئاڵۆزییانەی کە ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان تێیاندا باڵادەست دەبن، وزە و توانای وڵاتانی ناوچەکە بۆ چارەسەری کێشە ئەمنییە ناوخۆیییەکان بەهەدەر دەبەن و دروستکردنی تەلارسازییەکی ئەمنیی هاوبەش ئەستەم دەکەن. لە بەرامبەردا، سیاسەتی "ناوچەیەکی بێ تیرۆر"ی تورکیا، گوزارشت لە تێگەیشتنێکی ئەمنیی تەواو پێچەوانە دەکات کە ئامانجی بنیاتنانی سەقامگیریی هەرێمییە لە ڕێگەی بەهێزکردنی سەروەریی دەوڵەت و دەستەبەرکردنی ئاسایشی سنوورەکانەوە.
هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، داهاتووی پەکەکە و باڵەکانی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لەوە دوور دەکەوێتەوە کە پشت بە دروستکردنی شڵەژان و ناسەقامگیری لە ناوچەکەدا ببەستێت. ڕێکخراوەکە لە ڕابردوودا لە کەشوهەوای ململانێکانی عێراق و سووریادا پەرەی دەسەند؛ بەڵام ئەمڕۆ گوشارەکانی ئەودیوی سنووری تورکیا، هەستیاریی زیاتری حکوومەتی فیدراڵیی عێراق، بەرەوپێشچوونی پرۆسەی تێکەڵبوونەوە لە سووریا و نەمانی چاوپۆشیی ئەکتەرە هەرێمییەکان لە هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت، مەودای مانۆڕی پەکەکەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکردووەتەوە.
ڕەنگدانەوەی ئەم وەرچەرخانە هەرێمییە لە سیاسەتی ناوخۆدا، لەو ڕاپۆرتەدا دەبینرێت کە لەلایەن "لیژنەی هاوپشتیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی"یەوە ئامادە کراوە، هاوکات لە "یاسای بەهێزکردنی هاوپشتیی نیشتمانی و تەواوکاریی کۆمەڵایەتی"دا (یاسای چوارچێوە) ڕەنگی داوەتەوە. ئەم هەنگاوانە ڕوانگەیەکی نوێ دەخەنەڕوو کە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە چوارچێوەی تەواوکاریی کۆمەڵایەتیدا پێناسە دەکاتەوە. چونکە هێندەی بێدەنگکردنی چەکەکان، هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوی تیرۆریستی و بێکاریگەرکردنی باڵەکانی ئەودیوی سنوور، بەهێزکردنی هاوپشتیی کۆمەڵایەتی و چەسپاندنی هۆشیاریی هاووڵاتیبوونی هاوبەشیش گرنگییەکی ستراتیژییان بۆ سەرخستنی پرۆسەکە هەیە.
لە دۆخی ئێستادا، پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" وەرچەرخانێکی فرەڕەهەندی خوڵقاندووە کە لە سنووری سیاسەتە ئەمنییە تەقلیدییەکان تێدەپەڕێت. بڕیاری پەکەکە بۆ خۆهەڵوەشاندنەوە و دانانی چەک، ناکرێت وەک گۆڕانکارییەکی تاکتیکیی کاتی لە مێژووی ڕێکخراوەکەدا سەیر بکرێت؛ بەڵکو ئەم پێشهاتە بەرهەمی ئەو هاوسەنگییە نوێیەی هێزە کە لە لێکەوتەکانی توانای سەربازیی تورکیا، باڵادەستیی تەکنەلۆژی لە پیشەسازیی بەرگریدا، کاراییی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەودیوی سنوور و هەماهەنگیی دیپلۆماسیدا هاتووەتە کایەوە. پتەوکردنی تەلارسازیی ئەمنی لە عێراق و تێکەڵبوونی هەسەدە بە سوپای ناوەندی لە سووریادا، دوو ئەڵقەی سەرەکی و تەواوکەری ئەم وەرچەرخانەن.
ئەو پرسە سەرەکییەی لەبەردەم تورکیادایە، گۆڕینی دەستکەوتە سەربازی و دیپلۆماسییەکانە بۆ نەزمێکی ئەمنیی هەرێمیی پاوەجێ. دیدگای "ناوچەیەکی بێ تیرۆر" پرۆژەیەکی ستراتیژییە کە لەسەر بنەمای پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق و سووریا، کۆتاییهێنان بە ڕۆڵی هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی دەوڵەت و گۆڕینی هێڵی سنوورە بۆ کەمەربەندێکی سەقامگیری. سەرەڕای ئەو شڵەژانە جیۆپۆلەتیکییەی بەهۆی جەنگی نێوان ئەمریکا/ئیسرائیل و ئێرانەوە دروست بوو، سیاسەتە فرەڕەهەندەکەی تورکیا تا ئاستێکی زۆر ڕێگری لەوە کرد ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان ئەم قەیرانە بقۆزنەوە بۆ بەدەستهێنانی هێزی نوێ. لە قۆناغی داهاتوودا سەرکەوتنی پرۆسەکە بەستراوەتەوە بە درێژەپێدانی هاوکاتی سیاسەتە ئەمنی، دیپلۆماسی و هاوپشتییە کۆمەڵایەتییەکان لەنێو هەمان ستراتیژی گشتگیردا. سەرکەوتنێکی لەم شێوەیە تەنیا ئاسایشی تورکیا تۆکمە ناکات، بەڵکو بەشدار دەبێت لە داڕشتنی پارادایمێکی نوێی هەرێمیدا کە لە جیاتی بەرهەمهێنانی پشێوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، سەقامگیری بەرهەم دەهێنێت.
